سەرچاوەکان

پێوه‌ری سەروەریی یاسا بە یەکێک لە گرنگترین و باوەڕپێکراوترین سەرچاوە سەربەخۆکانی جیهان دادەنرێت بۆ پێوانەکردنی چۆنیەتیی جێبەجێکردنی یاسا و دادپەروەری لە واقیعی ژیانی خەڵکدا لە زیاتر لە ١٤٠ وڵات و هەرێم. ئەم ڕاپۆرتە پشت بە ڕاپرسیی مەیدانیی بەرفراوانی هاووڵاتییان و شارەزایان دەبەستێت، و لە ڕێگەی هەشت تەوەری سەرەکییەوە — لەوانە سنووردارکردنی دەسەڵاتی حکوومەت، بەرەنگاربوونەوەی گەندەڵی، پاراستنی مافە بنەڕەتییەکان، شەفافیەتی فەرمانڕەوایی و کارایی دادگاکان — هەڵسەنگاندن بۆ پابەندبوونی وڵاتان بە سەروەریی یاسا دەکات.

ئەم ڕاپۆرتە تیشک دەخاتە سەر هەوڵ و دەستکەوتەکانی ڕێکخراوی (JRR) لەپێناو چەسپاندنی دادپەروەریی نێودەوڵەتی و لێپێچینەوە لە تاوانە قورسەکان لە ناوچە جیاوازەکانی جیهاندا. هەروەها ڕەنگدانەوەی ڕۆڵی پسپۆڕانی ڕێکخراوەکەیە لە بەهێزکردنی توانای ناوخۆیی و ڕاپەڕاندنی لێکۆڵینەوەکان، بە تایبەتی لە بوارەکانی بەدواداچوون بۆ تاوانەکانی توندوتیژیی ڕەگەزی، پاراستنی مافی منداڵان، و بەکارهێنانی تەکنەلۆژیای سەردەم بۆ کۆکردنەوەی بەڵگەکان.

ئەم ڕاپۆرتە تیشک دەخاتە سەر وەرچەرخانی ستراتیژیی عێراق لە قۆناغی بوژانەوە و دوای قەیران بەرەو بنیاتنانی گەشەپێدانێکی بەردەوام و گشتگیر. ڕاپۆرتەکە بە دەستکەوت و دەرەنجامی بەرچاو باس لە بوارە سەرەکییەکانی وەک چەسپاندنی ئاشتی و پێکەوەژیانی کۆمەڵایەتی، ڕیفۆرمی ئابووری، بەهێزکردنی سەروەریی یاسا و ڕووبەڕووبوونەوەی گەندەڵی، پاراستنی ژینگە و بەرەنگاربوونەوەی گۆڕانی ئاووهەوا، و بەهێزکردنی پێگەی ژنان لە کایە جیاوازەکاندا دەکات لە سەرتاسەری عێراق و هەرێمی کوردستاندا.

ئەم ڕاپۆرتە تیشک دەخاتە سەر گرنگترین دەستکەوت و ئەنجامە گەشەپێدانییەکانی تیمی نەتەوە یەکگرتووەکان لە عێراق لە ماوەی ساڵی ٢٠٢٥دا، کە لە چوارچێوەی پلانی هاوکاریی بۆ گەشەپێدانی بەردەوام (٢٠٢٥-٢٠٢٩) ئەنجام دراون. ڕاپۆرتەکە بە شێوازێکی گشتگیر باس لە هەنگاوە سەرەکییەکان دەکات بۆ بەهێزکردنی خزمەتگوزارییە بنەڕەتییەکان و پاراستنی کۆمەڵایەتی، ڕەخساندنی دەرفەتی کار و فرەچەشنکردنی ئابووری، ڕووبەڕووبوونەوەی کاریگەرییەکانی گۆڕانی کەشوهەوا، لەگەڵ چەسپاندنی حوکمڕانیی دروست و سەروەریی یاسا لە پێناو بنیاتنانی داهاتوویەکی سەقامگیر و گەشاوە بۆ سەرجەم پێکهاتەکانی عێراق.

ئەم ڕاپۆرتە ساڵانەیە تیشک دەخاتە سەر گرنگترین دەستکەوت و هەوڵە مرۆیی، ئاوەدانکردنەوە و گەشەپێدانەکانی ڕێکخراوی نێودەوڵەتیی کۆچ (IOM) لە سەرتاسەری عێراق لە ماوەی ساڵی ٢٠٢٥دا. ڕاپۆرتەکە کار و چالاکییە بنەڕەتییەکان دەخاتە ڕوو، لەوانە: پاراستن و یارمەتیدانی ئاوارە و گەڕاوەکان، دەستەبەرکردنی چارەسەری بەردەوام و بژێوی ژیان، ڕێکخستنی کۆچی یاسایی و بێمەترسی، لەگەڵ ڕووبەڕووبوونەوەی کاریگەرییەکانی گۆڕانی کەشوهەوا و کەمئاوی لەسەر کۆچکردنی خەڵک.

ئەم پەڕە فەرمییەی کۆمیسیۆنی باڵای نەتەوە یەکگرتووەکان بۆ مافەکانی مرۆڤ، وەک سەرچاوەیەکی بنەڕەتی کار دەکات بۆ خستنەڕووی ئاستی پەیوەستبوون و واژۆکردنی پەیماننامە و پرۆتۆکۆلە نێودەوڵەتییەکان لەلایەن کۆماری عێراقەوە. تێیدا پێگەی یاسایی و پابەندبوونی دەوڵەت بە پەیماننامە سەرەکییەکانی وەک مافە مەدەنی و سیاسییەکان، قەدەغەکردنی ئەشکەنجەدان، پاراستنی مافی ژنان و منداڵان، و مافی کەمئەندامان بە وردی تۆمار کراوە.

کۆنستیتوت پلاتفۆرمێکی دیجیتاڵیی بەرفراوان و گرنگە کە دەستڕاگەیشتن بە دەستووری سەرجەم وڵاتانی جیهان بۆ هەمووان فەراهەم دەکات. ئەم پڕۆژەیە، کە لەلایەن «پڕۆژەی دەستوورە بەراوردکارییەکان»ـەوە پەرەی پێدراوە، ژینگەیەکی زانستی و پێشکەوتوو دەخاتە بەردەستی توێژەران، یاسادانەران و هاووڵاتییان تا بتوانن بەپێی بابەت و بەپێی وڵات، دەقە دەستوورییەکان بخوێننەوە و بەراوردیان بکەن، ئەمەش دەبێتە پاڵپشتێکی بەهێز بۆ داڕشتنی دەستوور و بەرزکردنەوەی هۆشیاریی یاسایی لە ئاستی جیهاندا.

ئەم توێژینەوەیە نەخشەڕێگایەکی ستراتیژیی ١٠ ساڵە بۆ چاکسازیی بنەڕەتی لە سیستەمی حوکمڕانی و پێکهاتەی دامەزراوەیی هەرێمی کوردستان دەخاتە ڕوو. ڕاپۆرتەکە بەرهەمی توێژینەوەیەکی مەیدانیی چڕە کە لەسەر بنەمای دیداری قووڵ لەگەڵ زیاتر لە ٢٠٠ پسپۆڕ، بڕیاربەدەست و ئەکادیمیستی ناوخۆ ئامادە کراوە. تێیدا جەخت لەسەر گواستنەوەی دەسەڵاتی سیاسی لە قۆرغکاریی حیزبییەوە بۆ ناو دامەزراوە شەرعییەکان، داڕشتنی دەستوورێکی کاتی، سەربەخۆیی دەسەڵاتی دادوەری و پەرلەمان، پەیڕەوکردنی لامەرکەزییەتی کارگێڕی، و داڕشتنەوەی پێکهاتەی وەزارەتەکان دەکرێتەوە تاوەکو سیستەمێکی حوکمڕانیی تۆکمە، ڕوون و بەرپرسیار لە بەرامبەر قەیرانەکاندا بێتە کایەوە.

ئەم کۆڕبەندە لەلایەن تۆڕی ماف و بە هاوکاریی ڕێکخراوی هاوکاریی میللیی نەرویجی (NPA) ڕێکخرا، کە تێیدا کۆمەڵێک لە پسپۆڕانی یاسایی، شارەزایانی دەستوور و نوێنەرانی کۆمەڵی مەدەنی کۆبوونەوە بۆ تاوتوێکردنی گرنگی و میکانیزمەکانی نووسینەوەی دەستوورێکی هاوچەرخ بۆ هەرێمی کوردستان. لە ڕێگەی سێ پانێڵی سەرەکییەوە، تیشک خرایە سەر مێژووی پڕۆسەی دەستوور، چەسپاندنی حوکمڕانیی دروست و جیاکردنەوەی دەسەڵاتەکان، لەگەڵ پاراستنی ماف و ئازادییە بنەڕەتییەکان. لە کۆتاییدا جەخت لەسەر بەردەوامیدان بە دیالۆگی نیشتمانی و بەشداریپێکردنی کارای ڕێکخراوەکانی کۆمەڵی مەدەنی بۆ سەرخستنی ئەم پڕۆسەیە کرایەوە.